19.01.2009

Hayvan Besleme ile İlgili Bazı Önemli Bilgiler

Hayvan besleme ile ilgili çok büyük hatalar yapılıyor. Konu gerçekten çok teknik ve detaylar çok önemli olduğundan dolayı maalesef bu hatalar yapılmaya devam edecek.

Bu yazımda, bu devasa konunun bazı önemli noktaları hakkında hem temel hem de detay bazı önemli bilgilerimi paylaşmak istedim.

Çok Mideli ve Tek Mideli Evcil Hayvanlar Hangileridir?

Çok mideli hayvanlar, geviş getiren (ruminant) hayvanlardır. Evcil hayvanlar arasında bunların en bilinenleri sığır, koyun ve keçidir.

Tek mideli çiftlik hayvanları içinde en bilinenler kanatlılar ve balıklardır.

Bunun yanında at, tavşan ve domuz da tek midelidir ancak bu canlıların kalın bağırsakları çok gelişkindir ve kalın bağırsak kısmen çok mideli hayvanların işkembeleri gibi işlev görür.

 

Geviş Getiren Hayvanlar Nasıl Olur da Ottan Et ve Süt Üretebilirler?

Bu belki kendimize pek sormadığımız ama aslında ilginç bir sorudur. Çünkü normalde tek mideliler için sindirilip metabolize edilmesi (ürünlere dönüştürülebilmesi) neredeyse imkansız olan yüksek selüloz içerikli otlar, geviş getirenler tarafından kolayca tüketilerek et, süt gibi ürünlere çevrilmektedir.

Açıkçası tek midelilerde gıdalar, ön fiziksel işlemden sonra (çiğneme, ezme, taşlıkta kırma) doğrudan mideye gider. Burada mide asidi aracılığı ile kimyasal işleme girer. Kimyasal işlem sonucu parçalanan organik maddeler, ince bağırsaktan geçebilecek kadar küçülür ise kana karışarak metabolize edilir. İnce bağırsaktan geçemeyecek olanlar ise kalın bağırsak aracılığı ile dışarı atılır.

Oysa geviş getirenlerde fiziksel işlem ile kimyasal işlem arasında bir de mikrobiyolojik işlem vardır ve işin sırrı buradadır.

Geviş getirenlerde gıdalar, ön fiziksel işlemden sonra (koparma, ıslatma, ufalama, çiğneme) işkembeye gelir. İşkembe, içerisinde birçok mikroorganizma bulunan bir havuzdur. Geviş getiren hayvanın tükettiği ot gibi gıdalar, burada mikroorganizmalar tarafından tüketilir. Mikroorganizmalar işkembede tükettikleri gıdalar ile sayıca çoğalırlar. Sonrasında bu havuzdan taşarak gerçek mideye giderler.

İşte aslında geviş getirenler bu mikroplar ile beslenirler. Ve işte geviş getiren hayvanların ürettiği ve küresel ısınmaya katkısı olan metan gazı da bu mikroorganizma faaliyeti sonucu oluşur.

Önemli bilgi: Ot gibi bitkisel ürünler selülozca zengindir. Hayvanlarda selülozu parçalayacak selülaz enzimleri normalde bulunmaz. Selülaz enzimleri ancak mikroorganizmalarda bulunur ve böylece parçalanarak kullanılabilir.

Geviş getirme ise, işkembede mikroplar tarafından parçalanamayacak kadar topaklaşmış, iri parçaların tekrar fiziksel işleme uğratılabilmesi için ağza geri gönderilmesidir ve ruminant beslemede çok önemlidir.

 

Kaynakların Etkin Kullanımı İçin Tek Mideliler mi, Çok Mideliler mi Daha Önemlidir?

Çok mideliler daha önemli ve değerlidir.

Çünkü tek mideliler gıda açısından insan ile rekabet halindedir.

Yani tek mideli hayvanların tükettiği gıdalar, aynı zamanda insan besini de olabilecek gıdalardır.

Örneğin bir tavuk ya da balık yemi, normal bir insanın günlük diyetinden (günlük alması gerekli besinler toplamı) daha kuvvetli ve besleyicidir. Bir insan, tavuk veya balığa verilen yemleri tüketerek gıda ihtiyaçlarını karşılayabilir.
Oysa geviş getirenler gıda açısından insan ile rekabet halinde değildir. Geviş getirenlerin tükettiği gıdalar, insanlar tarafından tüketildiklerinde verimli şekilde metabolize edilemezler.

Bu sebeple, gübre gibi değersiz organik atıklardan bitkileri beslemek, bitkilerin ürettiği değerli meyve, sebze ve tohumları insan tüketimine sunup insanın tüketemeyeceği selülozca zengin yeşil ot, sap ve samanı geviş getirenleri beslemek için kullanarak bunlardan değerli et ve süt üretmek, kaynakların daha etkin kullanımını sağlar.

Kaynakların etkin kullanımı açısından hayvancılık, bugün amaçlanıp yapıldığı şekilde entansifleştikçe (yoğun yem, yoğun üretim, insanların hayvanın gıdasını önüne koyması) kaynaklar daha da yanlış kullanılacaktır. Bence gelecekte mevcut entansif hayvansal üretim, yerini otlatma ağırlıklı ekstansif (düşük besin içerikli yem ile hayvanın kendi gıdasını kendisinin bulması) üretime bırakacaktır. Kaynakların etkin kullanımı için, böyle olmak zorundadır.

Doğada her şey yolunu bulur ve en sonunda olması gerektiği gibi olur.

 

Hayvana Verilen En İyi Yem, En Fazla Ufalanmış Yem midir?

Değildir.

Ve bu durum hem çok mideliler hem de tek mideliler için geçerlidir.

Eğer yem çok iri parçalı olursa, yemin toplam yüzey büyüklüğü düşük olur. Bu durumda yemi parçalayarak ince bağırsaktan geçmeyi sağlayacak enzimlerin tutunacağı alan az olur.

Eğer çok ufalanmış olursa toplam yüzey büyüklüğü çok olur ancak sindirim kanalarında uzun süre kalamaz. Hemen bağırsaklara oradan da boşaltıma gider ve dolayısı ile değerlendirilemez.

Bu sebeple her hayvanın cüssesine göre değişecek şekilde bir en iyi yem parçası büyüklüğü vardır. Yem fabrikalarının başarısındaki en önemli kriter, yem partikül büyüklüğünü iyi ayarlamaktır.

Bir diğer önemli kriter de yem parçasının pürüzlü olabilmesidir. Eğer yem parçası pürüzsüz ise yemi parçalayacak enzimlere yeme zor tutunurlar ve bu sebepten yemden yararlanma oranı düşer.

 

Son Söz

Umarım bundan sonra bilimsel bilgiyi daha fazla önemseyerek her işin uzmanından görüş almak konusunda ilerleme kaydederiz.

Hala tarımsal üretim sahalarına gittiğimde kitaplardan aldığım, araştırmaları okuyarak incelediğim, laboratuvarda gözlemlediğim bilgileri açıkladığımda üreticimiz "kitapla olmaz bu iş!" diye kestirip atıyor.

Elbette sadece kitapla olmaz. Özellikle teknik olarak bu denli detayları olan bir işte başarılı olmak için çok çeşitli kaynaklardan bilgi toplamak gerekir: kitaplar, uzman görüşleri, TV programları, araştırma sonuçları, deneme-yanılma vs. En sonunda en mantıklı olan seçilip uygulanmalı.

Ancak daha en başından "kitaptaki bilgiyle yapılmaz bu iş!" diye kestirilip atılıyor ve sadece kahvede kulaktan kulağa geçen bilgi ve gözle görülüp detayları/öncesi bilinemeyen bilgi ile işlemler yürütülüyorsa,

bu iş zaten olmaz.

 

En derin saygılarımla.

Hakan Ozan Erzincanlı
Ziraat Yüksek Mühendisi
www.tarimsal.com

 

 

 
 

anasayfa